Een zeldzame Franse Louis XVI verguld bronzen pendule ‘au lion’, Jean-Joseph de Saint-Germain, circa 1765

Omschrijving

Jean_Joseph de Saint-Germain

Ik probeer altijd in een paar zinnen uit te leggen waarom een voorwerp voor ons bijzonder is. Meestal zijn er één of twee aspecten die duidelijk naar voren komen die ik dan in mijn betoog kan gebruiken. Maar bij deze zeldzame klok zijn er misschien wel te veel bijzondere kenmerken om dit verhaal kort te houden.
Zo is er de beroemde bronsgieter Jean-Joseph de Saint-Germain (actief 1742 – 1776), die toonaangevend was als maker en ook als ontwerper van bronzen klokken en andere voorwerpen. Niet alleen bestaan er soortgelijke versies van dit model die door hem zijn gesigneerd, maar de kwaliteit van het gietwerk en de vergulding is zo goed dat we deze klok met een gerust hart, aan hem kunnen toeschrijven. Maar er zijn nog drie andere kenmerken die deze klok werkelijk bijzonder maken. Ten eerste is er het gebruik van markasiet ter versiering van de kast, de lunet en de wijzers, wat zeer zeldzaam is. Het gebruik van dit markasiet is te verklaren. Als we bedenken dat verguld brons populair was omdat het het interieur verlichtte door de weerkaatsing van kaarslicht. De matte en glanzende afwerking van het vergulde brons zorgt voor een afwisselende weerkaatsing van licht, wat resulteert in een speels glinsteren. Daarom is het logisch te veronderstellen dat het gebruik van markasiet waarschijnlijk niet alleen bedoeld was om de klok er waardevoller uit te laten zien; het versterkte ook dit glinsterende effect. Het tweede bijzondere kenmerk is de glazen wijzerplaat, die slechts bij enkele andere pendules voorkomt. Deze biedt zicht op het skeletonneerde uurwerk, wat ook een zeldzaam kenmerk is.
In plaats van dichte messing platines bestaat het uurwerk uit prachtig elegante open gezaagde platines en bruggen, waar men daadwerkelijk doorheen kan kijken. De combinatie van het uitzonderlijke vakmanschap, het prachtige ontwerp en de zeldzame kenmerken, allemaal in uitstekende conditie, komt samen in een ‘kunstobject’ dat niet zo misstaan in een museum.

Glazen wijzerplaat

Zoals hierboven al beschreven is de 9-cm doorsnee glazen wijzerplaat zeer zeldzaam. Deze achterglas geschilderde Romeinse cijfers voor de uren en Arabische cijfers voor de vijfminutenindicatie. De opengewerkte wijzers zijn bezet met markasiet.

Geskeletonneerd uurwerk

Het uurwerk is volledig geskeletonneerd en bestaat uit een combinatie van opengezaagde platines en bruggen. Zelfs de twee asymmetrisch geplaatste veertrommels die het uurwerk aandrijven, zijn open. Daardoor kan men daadwerkelijk door het uurwerk heen kijken. De klok wordt gereguleerd door een ankergang in combinatie met een aan touwslinger. De klok heeft halfuurslag op een bel d.m.v. een genummerde sluitschijf. De achterzijde van het uurwerk is gesigneerd door de klokkenmaker Martin A Paris.

Markasiet

Het uurwerk is ondergebracht in een fraai vergulde en geciseleerde bronzen kast, waarvan zelfs de binnenkant verguld is. Deze is bekroond door een sierrvaas met afhangende guirlandes, ingelegd met markasiet. Ook de lunet en een strik daarboven zijn ingelegd met markasiet.
Het uurwerk wordt gedragen door een lopende leeuw. Het geheel staat op een ovale voet omrand door een acanthusbladeren en waarvan de vloer een ruitpatroon heeft. Tussen de poten met rozetten zijn verdere guirlandes aangebracht.

François Vion

Er zijn enkele andere versies van deze klok bekend met markasietversiering; één daarvan bevond zich vroeger in de collectie van de ‘Duc de Richelieu’ en werd in oktober 2023 verkocht in Monaco. Een andere, minder rijk versierde versie van dit model is gesigneerd met ‘Saint-Germain’ en werd in september 2024 in Zürich verkocht. Het ‘Petit Palais Museum’ in Parijs heeft een versie van verguld brons en brons in zijn collectie.

Een ontwerp van een vergelijkbare ‘pendule au lion’ door François Vion bestaat nog steeds en wordt bewaard in de Bibliothèque Doucet te Parijs. Er zijn twee modellen hiervan bekend die ook versierd zijn met markasiet. Een van deze twee heeft ook een glazen wijzerplaat. Er bevond zich een exemplaar in het Ministère d’Etat, dat staat nu in het Ministerie van Financiën te Parijs. Een ander exemplaar bevindt zich in het Pavlovsk-paleis in Sint-Petersburg. Een afbeelding van de ontwerptekening en een minder rijk versierde versie zijn afgebeeld in H. Ottomeyer en P. Pröschel, *Vergoldete Bronzen*, München, 1986, deel I, p. 193, nr. 3.11.6.