Een Japanse ‘shaku dokei’ wandklok met slagwerk, circa 1850.

Omschrijving

Shaku dokei

De term die gangbaar is voor dit type Japanse wandklok is ‘shaku-dokei’. De ‘shaku’ is een lengte eenheid die ongeveer 30cm of een voet lang was. ‘Dokei’ betekent zoveel als ‘klok’ in het Japans. Omdat de meeste klokken van dit type ongeveer een voet lang zijn zal dit de reden zijn voor de naam ‘shaku-dokei’. Bij dit soort klokken zit de wijzer aan het gewicht dat de klok aandrijft. Door het lopen van het uurwerk zakt het gewicht met wijzer langs de cijfers op het kastje. Omdat de constructie redelijk eenvoudig is waren ze minder duur en daardoor ook betaalbaar voor minder rijke mensen. Tot 1873 hadden de Japanners een eigen tijdsindeling, de temporale uren. Dit houdt in dat de dag begint als de zon opkomt en eindigt als de zon ondergaat. Deze periode en ook de nacht werden verdeeld in zes ‘uren’ (toki). Dat hield in dat de toki in de zomer langer waren dan in de winter. Deze ‘shaku-dokei’ heeft plaatjes voor de toki die met het veranderen van de seizoenen verschoven kunnen worden. Het gewicht dat deze klok aandrijft en waarop de wijzer is gemonteerd wordt gevormd door het slagwerkmechanisme. Omdat het slagwerk wordt uitgelicht door pinnetjes die achter op de toki’s zitten, slaat de klok toch op het juiste moment. Niet alleen de ingenieuze vindingen maken deze klokken toch een interessant object. Het fraai gemaakte uurwerk en de strakke kast met de fijn gegraveerde onderdelen laten de grote kunde van de Japanse klokkenmakers zien. Een prachtig gemaakte ingenieuze klok.

Chrysanten

Het uurwerk bestaat uit messing platines waarvan de voorste prachtig ajour gezaagd en gegraveerd is met chrysanten, net als de spillekloof. Op de hoeken staan half hoge sierpilaren. Het heeft een spillegang in combinatie met een korte slinger en wordt aangedreven door een gewicht. Dit gewicht wordt gevormd door het slagwerkmechanisme compleet met veerton, sluitschijf en bel. De klok en het slagwerk moeten eens per dag worden opgewonden.

Toki’s

Het uurwerk is gemonteerd in een langwerpige houten kast. Het afneembare kapje heeft glazen panelen waarvan het voorste omhoog geschoven kan worden voor het opwinden van het uurwerk. Op de onderkant zijn de schuifbare messing plaatjes aangebracht van de toki’s waarlangs de ajourgezaagde wijzer beweegt. Aan de zijkanten zijn messing frets aangebracht voor het geluid van het slagwerk. Onder aan de voorzijde is een klein laadje waarin het opwindsleuteltje wordt bewaard.