Een zeldzame Hollandse staande klok met planisferium Gerrit Ter Vooren Amsterdam, 1760.

Omschrijving

Planetarium of planisferium

De Hollandse staande klokken die gemaakt werden in het derde kwart van de 18e eeuw waren meer dan tijdaanduiders alleen. Het waren bijvoorbeeld ook interieurstukken die de huizen van de rijke kooplieden verfraaiden en door hun grootte en fraaie uitvoering echte statussymbolen waren. Ze waren ook de huiskalender met aanduidingen van de datum, de dagen van de week, eventueel de maanden en de Maanfase. De laatste was ook nuttig omdat men met de schijngestalten van de maan wist wanneer het hoog- en laagwater was. Iets dat erg handig was in een laaggelegen land als het onze. Nog specialer waren klokken met speelwerk die ieder half uur een melodie speelden. Of klokken met een mechaniek waarbij bijvoorbeeld schepen heen- en weer bewogen en daarmee een lust voor het oog waren. Maar van alle Amsterdammers zijn de klokken die zijn uitgevoerd met een planisferium het meest zeldzaam. Dat is een jaarkalender met de tekens van de dierenriem. De datum wordt aangewezen door een wijzer met een zonnetje dat tevens zonsopkomst en zonsondergang aangeeft. Vaak worden deze klokken abusievelijk aangeduid met de term planetarium maar die is voorbehouden aan driedimensionale weergaven van de planeten. Omdat het hier gaat om een vlakke weergave van de Noordelijke sterrenhemel spreken we van een planisferium. Slechts eens per vier jaar hoeft de kalender verzet te worden wat toch wel een technisch hoogstandje genoemd mag worden. Een prachtig object, een highlight in een interieur of een hoogtepunt van een collectie.

Jaarkalender

De 31-cm doorsnee verzilverde en gegraveerde cijferring is gesigneerd Gerrit Ter Vooren Amsterdam en heeft Romeinse cijfers voor de uren en een rand met vijf-minutenaanduiding tussen boogjes. In het centrum is de secondewijzer en vensters voor aanduiding voor de datum en dagen van de week. De wijzers zijn zeer fraai uitgezaagd en gemaakt van geblauwd staal. Onder in de hoeken zijn schilderingen van een zittende dame en een zittende heer met fluit. Hierboven zijn geschilderde ornamenten met muziekinstrumenten en linten. Boven de wijzerplaat, in de toog, is het planisferium geplaatst. Aan de buitenrand is een verzilverde rand aangebracht met de tijdaanduiding van de dag. De schijf heeft een aantal gegraveerde cirkels met verschillende aanduidingen. De buitenste ring geeft het begin van de seizoenen aan. Daar binnen is de ring voor de datum aangebracht buiten de ring voor de maanden. Daar weer binnen is een rand aangebracht met 360 graden waaronder de namen van de sterrenbeelden zijn aangebracht. De binnenste ring geeft het verschil in minuten aan tussen de zonne- en gemiddelde tijd, de equatie aan. Het binnenste deel van de schijf is voorzien van gegraveerde sterrenbeelden op een blauwe ondergrond met sterren. In het draaipunt van de schijf is de maanfase aangebracht met de dagen van de maancyclus en de tijden van hoogwater.

Hollandse kwartierslag

Het uurwerk wordt aangedreven door twee gewichten en heeft een gangduur van acht dagen. Het wordt gereguleerd door ankergang in combinatie met een slinger. De klok heeft Hollandse kwartierslag op twee afwisselende bellen.

Wortelnoten

De fraaie kast is gemaakt van eikenhout dat gefineerd is met fraai wortelnoten. De kap is voorzien van floraal gezaagd fretwerk en wordt bekroond door een Atlas, een Victoria en een Mercurius. De beglaasde deur wordt geflankeerd door pilasters met messing kapitelen en basementen. Het slanke middendeel heeft afgeschuinde kanten en een lange gecontourneerde deur met Chronos slingervenster. De gebombeerde voet staat op klauwpoten.