Een zeldzaam grote Hollandse tafelklok met speelwerk uit Koninklijk bezit.

Collectie Koningin Juliana

Gude & Meis kon recentelijk een Hollandse tafelklok kopen die in maart 2011 verkocht is bij Sotheby’s Amsterdam. Deze veiling bestond geheel uit objecten en kunst uit de collectie van Koningin Juliana. Het lijkt ons interessant om in een reeks korte artikelen de achtergrond, geschiedenis, kenmerken en restauratie met u te delen.

Na de eerdere berichten over waar de klok ooit was en uitleg over de datering en tafelklokken is het een beetje afwachten. De restaurateurs zijn druk aan het werk om de klok weer in zijn volle glorie te herstellen. En er is goed nieuws; de kast is af. Daarom leek het ons leuk om in een kort bericht even te laten zien hoe de kast gerestaureerd is.

De oude situatie

Als we goed kijken op de oude foto’s kunnen we zien dat er al wat mankementen waren aan de klok. Het meest zichtbare is het houten ‘krulletje’ dat helemaal bovenop naast de sierknop staat. Maar ook stukjes van de sierlijsten en het zaagwerk blijken al óf beschadigd te zijn óf te missen. Op de foto in de catalogus blijkt het ‘krulletje’ wel aanwezig te zijn maar bij aankoop door ons leek het toch weer weg. Zelfs op de foto uit paleis Noordeinde uit de jaren 1930 lijkt de klok al in een wat beschadigde staat te zijn terwijl de klok in de woonvertrekken van Wilhelmina stond. Best wel opmerkelijk als we ons realiseren dat zij destijds één van de rijkste vrouwen ter wereld was.Het zou ook betekenen dat er bijna honderd jaar niets aan de klok is gedaan.

De oude staat

Hier zijn de beschadigingen te zien aan het zaagwerk aan de voorkant. Als we goed kijken kunnen we deze beschadigingen ook zien op de foto uit 1967.

De zijkanten

Dit zijn detailfoto’s van beide zijkanten. Niet alleen het zaagwerk mist aan één kant, ook een messing lijst en een halfronde houten profiellijst ontbreken.

De ‘bell top’

Naast het stukje ornament dat miste naast de sierknop bovenop bleek er nog meer aan de hand te zijn met de bovenkant. Een heel stuk van het zaagwerk miste aan een zijkant. Ook bleek de ‘bell top’ los te staan op de klok waarbij een reepjes stof lieten zien dat dit bewust gedaan was. Het blijft een vraag waarom dat gedaan was.

De plint

Op de foto’s van de voet kunnen we zien dat het messing beslag gedeeltelijk los zat. Wel is hierdoor de hoekverbinding wel mooi zichtbaar. Ook heeft de klok een tijdje in een vochtige ruimte gestaan waardoor de zwarte laklaag aangetast en vlekkerig geworden was.

Een aangename verrassing

Alles bij elkaar leek het er op dat er best wel wat onderdelen van de kast die misten en daarom gereconstrueerd moesten worden.. Dat is natuurlijk mogelijk maar wel kostbaar. Maar we hadden geluk. Want zoals gebruikelijk bij tafelklokken staat het uurwerk op een plankje dat op blokjes staat zodat het geheel wat hoger staat. Er is dus een holle ruimte onder het uurwerk. waar men niet heel makkelijk in kan kijken. Tot onze aangename verrassing vonden we toen we het uurwerk uit de kast haalden, onder het plankje een hele hoop onderdelen. Waarschijnlijk was het beleid om losgeraakte onderdelen in de klok te leggen voor eventuele reparatie op een later moment. Het metalen- en halfronde ebben profiel hoefden nu niet bijgemaakt te worden en het zaagwerk kon zelfs aangevuld en teruggeplaatst worden.

Het eindresultaat

Hier zien we uiteindelijke resultaat. De losse delen weer terugelijmd. Het zaagwerk hersteld, aangevuld en teruggeplaats op een ondergrond van nieuwe stof.. Alle messing delen schoongemaakt en weer gemonteerd. Tenslotte is de zwarte laklaag opnieuw gedaan waardoor het geheel er weer fantastisch uitziet.. Hulde aan de restaurator!!

Op dit moment wordt er hard gewerkt aan het uurwerk en de wijzerplaat….. Wordt vervolgd!

Het is niet alleen het feit dat de klok afkomstig is uit koninklijk bezit wat deze zo bijzonder maakt. Ook zonder deze fraaie provenance is de klok uitzonderlijk en belangrijk. In dit stukje zal ik kort uitleggen waar de tafelklok als type vandaan komt en hoe onze klok kunnen dateren.

De tafelklok

In Holland leidde de uitvinding van het slingeruurwerk door Christiaan Huygens tot het ontstaan van de Haagse klok. In Engeland leidde deze vinding onder andere tot het ontstaan van de tafelklok of ‘Bracket clock’ zoals de klok tot een vijftien jaar geleden vooral genoemd werd. Er is een aantal kenmerken dat vaak voorkomt bij dit type klok. Zo is de wijzerplaat gemaakt van messing dat gematteerd is in het centrum. Op deze wijzerplaat is een verzilverde cijferring gemonteerd. De wijzers zijn ajour gezaagd en gemaakt van geblauwd staal. De houten kast heeft een vierkant of rechthoekig lichaam met daarop een kussen- of belvormige bekroning. De voor- en achterdeur hebben glaspanelen terwijl de zijkanten meestal voorzien zijn van ajour gezaagde fretten. De uurwerken zijn zwaar van uitvoering en bestaan uit messing platines die aan elkaar verbonden d.m.v. pilaren. De uurwerken worden aangedreven door veertonnen met een snek en hebben meestal een gangduur van acht dagen. Tenslotte hebben de meeste tafelklokken tot het eind van de 18e eeuw spillegang in combinatie met een slinger.

De snek

Nu wil ik het niet te technisch maken maar het lijkt toch goed om het even te hebben over een kenmerkend onderdeel uit het uurwerk van een Engelse tafelklok, namelijk de snek. Dit is eigenlijk niet meer dan een conisch gevormde as met groeven waarin de snaar of ketting kan lopen. Die snaar of ketting is verbonden met de veerton. Met opwinden wordt deze om de snek gewonden. Een veer(-ton) oefent steeds minder kracht uit naarmate deze afloopt. Dit krachtsverschil is niet goed voor de precisie van de klok. Echter bij de snek werkt de veerton bij volledige opwinding op het smalste deel van deze conische as. Hierdoor is de hefboomwerking het kleinst. Bij het aflopen neemt de kracht van de veer(-ton) af en werkt deze op een steeds breder deel van de snek. Zo wordt het krachtsverschil van de veer(-ton) gecompenseerd wat de precisie van het uurwerk enorm ten goede komt.

Engeland

De Engelsen introduceren de tafelklok rond 1675 in Holland. Het type vindt aanvankelijk nog maar weinig navolging. De Haagse klok blijft in de Nederlanden gedurende de 17e eeuw het meest voorkomen. In het begin van de 18e eeuw loopt de traditie van de Haagse klok op zijn einde en komen deze steeds minder voor. Wellicht komt dit door de opkomst van de tafelklok die geproduceerd werden door Hollandse makers en door import vanuit Engeland. De productie van dit soort klokken blijft relatief klein in Holland. Hoewel Hollandse en Engelse tradities veel overeenkomsten hebben, wat zeker ook komt door de import van onderdelen, zijn er wel degelijk verschillen tussen beiden. Hieronder zal ik de meest opvallende behandelen.

Hollands slagwerk

De meeste Engelse klokken slaan eigenlijk alleen de uren voluit. Als er uitgebreider slagwerk is dan gaat het meestal om een kwartierslagwerk. Hierbij wordt bijvoorbeeld ieder kwartier een melodie gespeeld die bij elk volgend kwartier langer wordt. Op het hele uur of vierde kwartier wordt dan ook de uren geslagen. Bij Hollands halfuur-slagwerk zijn er twee bellen, een grote en een kleine. Op het hele uur worden de uren op de grote bel geslagen. Op het halve uur wordt het komende uur op de kleine bel geslagen. Dit lijkt wat vreemd maar aangezien wij ‘half zeven’ zeggen is het eigenlijk logisch dat de klok dan zeven keer slaat op de kleine bel. Er bestaat overigens ook een Hollands kwartier slagwerk wat echter maar weinig voorkomt bij tafelklokken. Bij dat slagwerk zijn de uren en halve uren identiek. Het eerste en derde kwartier worden aangegeven door een enkele slag afwisselend op de grote en kleine bel.

Kalender en maanfase

De meeste Engelse kokken en zeker die gemaakt zijn in Londen hebben alleen een datumaanduiding. Bij Hollandse klokken zien we veel vaker uitgebreidere kalenderaanduidingen zoals de dagen van de week en de maanden. Ook hebben Hollandse klokken veel vaker een maanfase. Ik denk dat dit maken heeft met hoog- en laag water. De getijden worden immers veroorzaakt door de aantrekkingskracht van de maan. In een land dat zo laag ligt ten opzichte van de zee is het handig om te weten wanneer het hoogwater is. In Amsterdam bijvoorbeeld konden de zeeschepen alleen bij hoogwater in de buurt van de stad komen.

Wekker

Men kan in de regel zeggen dat staande – en tafelklokkken voor de Engelse markt geen wekker hebben. Die zitten dan wel weer vaker op wandklokken. Bij Hollandse klokken is wekkerwerk heel gebruikelijk en zo ook bij tafelklokken. De Engelse tafelklokken bestemd voor de Hollandse markt zijn ook vaak uitgevoerd met een wekker. Wel is het zo dat wekkerwerk iets minder algemeen is dan bijvoorbeeld Hollands slagwerk.

De cijferring

Er zijn ook een paar verschillen die wel voor kunnen komen op een Hollandse klok maar niet altijd. Ze komen echter vrijwel nooit voor op Engelse klokken. De buitenste rand van de cijferring is voor iedere vijf minuten genummerd. (5-10-15-etc) Als deze nummering rond loopt staan deze cijfers vanaf 20 tot 40 onderste boven. Bij Hollandse klokken kan het voorkomen dat deze cijfers vanaf 20 tot 40 zo gedraaid zijn dat ze gewoon rechtop staan. Daarnaast zijn er nog de zogenaamde vijf-minutenboogjes. Hierbij is de minutenring tussen de nummering steeds gebogen. Dit kenmerk komt voor vanaf het midden van de 18e eeuw.

Ook tafelklokken van Engelse makelij die geëxporteerd werden hebben vaak één of meer van deze kenmerken.

Datering

Er zijn zoals altijd uitzonderingen op mijn verhaal. Om het verhaal echter begrijpelijk te houden kan ik deze niet allemaal behandelen. In het algemeen kunnen we stellen dat de tafelklok maar weinig veranderd qua vorm tussen 1680 en 1780. De hoofdvorm blijft grotendeels hetzelfde en lijkt niet echt onderhevig aan grote stijlveranderingen. Wel zien we verandering in uitvoering en stijl bij de toegepaste ornamenten en de gravering van bijvoorbeeld de achterplatines. Een en ander kan te maken hebben met de voorbeeldboeken waarin de decoratievoorbeelden stonden die gebruikt werden door de handwerkslieden.
Hierdoor is het voor een leek helemaal niet zo eenvoudig om een tafelklok te dateren. Ik zal proberen om onze tafelklok te dateren aan de hand van deze details.

Ebbenhout

Onze klok is gefineerd met ebbenhout. En helaas geeft deze houtsoort geen extra informatie wat de datering betreft.  Ebbenhout of ebbenhout-imitatie (gezwart of geëboniseerd) komt voor vanaf het begin tot en met het einde van de tafelklok productie. Wel is het zo dat het gebruik van echt ebbenhout sterk afnam rond 1700 waarna het veel goedkopere ‘eboniseren’ veelvuldig werd toegepast.
Bij dat eboniseren werd een klok gefineerd met perenhout en daarna zwart gekleurd. Dit procédé was veel goedkoper was dan echt ebbenfineer. Alleen heel dure uitvoeringen werden in de 18e eeuw nog met echt ebbenhout gefineerd. Gedurende de hele periode van tafelklok productie werden er naast de ebben of gezwarte uitvoeringen klokken gemaakt die met andere houtsoorten waren gefineerd. Deze waren wel aan mode onderhevig. Zo is bijvoorbeeld mahonie vanaf 1760 in gebruik tot het eerste kwart van de 19e eeuw.

The inverted bell top

Omdat de bekroning (the ’top’) van de klokkenkast onderhevig is aan een ontwikkeling kan deze aanwijzing geven voor een (pro-ante) datering. Onze klok heeft een ‘inverted bell top’ die vanaf 1715 in gebruik kwam. Deze ‘inverted bell top’ (omgekeerde bel) bestaat uit een bol profiel waarop een hol profiel. Dit is eigenlijk het omgekeerde profiel van een luidbel die onder hol is en boven bol. Deze ‘inverted bell top’ blijft in gebruik tot het einde van de 18e eeuw. Rond het midden van de 18e eeuw komt ook de ‘bell top’ of ’true bell top’ in zwang die dan ook wat vaker voorkomt. Deze bekroning heeft dus net als een luidbel een hol profiel onder en een bol profiel boven. Omdat de ‘inverted bell top’ zo lang gebruikt wordt geeft deze een brede datering periode 1715 – 1800.

Hoekornamenten

Op de hoeken van de kast zijn gegoten messing ornamenten aangebracht. Deze bestaan uit een halve of hele figuur waaronder bloemenranken die op de afgeschuinde hoeken zijn geplaatst. Dit zien we vanaf ongeveer 1735 -1740 tot aan het eind van de 18e eeuw voorkomen bij een deel van de tafelklokken.

De wijzerplaat

De wijzerplaat bestaat uit meerdere onderdelen zoals de plaat zelf, de cijferring en de hoekstukjes. Zoals eerder gezegd ondergingen deze onderdelen veranderingen in de loop van de tijd die aanwijzingen geven voor de datering van de klok. De wijzerplaat is hier nog ongerestaureerd afgebeeld.
Zo is er de getoogde vorm van de wijzerplaat. De getoogde wijzerplaat verdrong de vierkante in een relatief korte periode. Tussen 1710 en 1715 lijken de meeste klokkenmakers overgegaan te zijn naar deze vorm. De ’toog’ is aanvankelijk nog wat smal maar wordt in de loop van een decennium een stuk breder en vult dan bijna de gehele breedte van de wijzerplaat. Deze toog was waarschijnlijk zo populair omdat er ruimte gecreëerd werd voor bijvoorbeeld extra wijzerplaten of een signatuur. Bij onze klok is dat de maanfase waarboven ook nog de melodieinstelling staat.

Een ander wat subtieler kenmerk zijn de kleine beschermringen die rond de bovenste opwindgaten zijn gemonteerd. Bij vroegere klokken komen gegraveerde ringen rond de opwindgaten vaak voor tot het eerste kwart van de 18e eeuw. De ringen worden allengs kleiner en ongebruikelijker in het tweede kwart van de 18e eeuw. Rond 1750 lijkt het gebruik van deze ringen helemaal verdwenen te zijn.

Tenslotte is er nog een opening voor de schijnslinger. Dat is een schijfje dat verbonden is met de slinger en zo zichtbaar heen- en weer gaat in de gebogen sleuf onder de XII. Zo kon men van een afstand zien of de klok liep of stilstond. De schijnslinger komt al vroeg voor in de ontwikkeling van de tafelklokken. In het derde kwart van de 18e eeuw wordt de schijnslinger steeds ongebruikelijker.

De cijferring

Bij de cijferring zien we de eerder genoemde Hollandse vijf-minuten aanduiding waarbij de cijfers tussen 20 en 40 niet ondersteboven staan. De gecallibreerde ring voor de minuten is nog recht wat lijkt te wijzen op een ontstaan voor 1750. Een lastiger te duiden maar wel belangrijk aspect is het lettertype. Bij onze klok zijn de minuten cijfers relatief groot en de letters op de andere ringen nogal geblokt. Dit is iets wat we veel zien tussen 1730 en 1750.

De hoekstukjes

De messing versieringen die de ruimte rond de cijferring opvullen noemen we hoekstukjes of ‘spandrels’ in het Engels. Dit onderdeel op de wijzerplaten maakt in de loop van de tijd een duidelijke ontwikkeling door. De hoekstukjes op onze klok zijn een variatie op de ‘mask spandrels’. Deze komen in de mode rond 1720 na de spandrels met engelen en kroon (Crown and Cherub). De ‘mask spandrels’ zijn genoemd naar het gezicht of masker dat tussen fijn symmetrisch floraal ornament staat. Een opmerkelijk verschil tussen deze en de vorige hoekstukjes is dat de mask spandrels de hele ruimte van de hoek vullen en dus bijna geen lege ruimte overlaten. ook zijn ze platter van uitvoering dan de vorige. De mask spandrels op onze klok zijn van een iets latere uitvoering die wat opener en plastischer is (1730 – 1740). Rond 1750 komen dan de ‘rococo’ spandrels in de mode. Deze kenmerken zich door assymmetrisch floraal ornament dat opener van uitvoering en minder vlakvullend is.
Als we alle kenmerken op een rijtjes zetten lijkt een datering 1735 – 1745 voor onze klok aannemelijk.

In volgende afleveringen zal ik nog meer aspecten van de klok behandelen.

Een zeldzaam grote Hollandse tafelklok met speelwerk uit Koninklijk bezit.

Collectie Koningin Juliana

Gude & Meis kon recentelijk een Hollandse tafelklok kopen die in maart 2011 verkocht is bij Sotheby’s Amsterdam. Deze veiling bestond geheel uit objecten en kunst uit de collectie van Koningin Juliana. Het lijkt ons interessant om in een reeks korte artikelen de achtergrond, geschiedenis, kenmerken en restauratie met u te delen.

De geschiedenis 2.

Koninklijk bezit

Door de eerste interieurfoto weten we dat de klok uit koninklijk bezit in het Paleis Noordeinde heeft gestaan in de jaren ’30. Maar wat gebeurde er hierna met de klok? Wilhelmina was gedurende de oorlog in Londen en na haar terugkomst in 1945 werd Paleis Noordeinde niet meer gebruikt als residentie.  Gelukkig voor ons is er een serie foto’s gemaakt door de fotograaf G.J. Dukker in januari 1967. Op een voor ons interessante eerste foto vangen we een glimp op van de klok die op een tafel naast een 17e eeuwse Hollandse kast staat. Het bijschrift luidt; ‘Interieur, Paleis Kon. moeder, kast op bovenachterkamer’. Hier is ook goed te zien in vergelijking met de kast hoe groot de klok is.

(afbeelding; beeldbank.nl )

Gelukkig voor ons is er een volgende foto waarop de gehele klok te zien is. Nu met het bijschrift; ‘Interieur, Paleis Kon. moeder, klok op bovenachterkamer’. De term ‘Paleis Koningin Moeder’ slaat op het Paleis Lange voorhout. De klok was dus in Paleis Lange Voorhout in 1967. Hier kreeg de klok ook het inventarisnummer PLV 610. 

(foto; Beeldbank.nl, met dank aan Robert Schilten)

Paleis Lange Voorhout

In 1764 bouwde Pieter de Swart een statig huis voor Anthony Patras in Den Haag aan de Lange Voorhout. Helaas heeft hij niet lang kunnen genieten van ‘Huize Patras’ omdat deze gedeputeerde van Friesland en burgemeester van Sloten kort na de oplevering overleed. Na zijn dood kwam het pand in handen van de bankiersfamilie Hope. Interessant is dat Napoleon Bonaparte er twee dagen verbleef in 1811 tijdens zijn bezoek aan Den Haag. In 1845 werd het gebouw door Willem II gekocht van de toenmalige eigenaar Johan Gijsbert baron Verstolk van Zoelen voor de som van één miljoen gulden. Vanaf dit moment wordt het gebouw ‘Paleis Lange Voorhout’.

Koningin-moeder Emma

Hendrik, de jongste zoon van Willem II woonde in het paleis tot zijn dood in 1879 waarna zijn zus Sophie het erfde. Emma kocht het paleis van haar aan het einde van haar tweede periode als regentes.  De koningin-moeder zoals ze bekend staat gebruikte het als winterpaleis tot aan haar dood in 1934. Wilhelmina gebruikte het ook als winterpaleis na haar aftreden in 1948. Juliana gebruikte het gebouw als werkpaleis waardoor het een centrale plek kreeg in politieke- en staatsgebeurtenissen. Het was onder andere het begin en einde van de stoet op Prinsjesdag. Ook was het paleis het decor van vele staatsbezoeken en regeringsformaties. Ook Beatrix gebruikte het nog enkele jaren als werkpaleis totdat in 1984 Noordeinde gereed was om deze functie over te nemen. Al hoewel Wilhelmina, Juliana en beatrix gebruik maakten van het paleis bleef het in de volksmond toch het ‘Paleis van de koningin moeder’.

(bron; informatieWikipedia en afbeelding internet )

https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Lange_Voorhout

Van Nooreinde naar Lange Voorhout

Met alle feiten die hiervoor zijn beschreven is het logisch aan te nemen dat de klok tijdens de ballingschap van Wilhelmina in Londen gewoon in Paleis Noordeinde is blijven staan. Bij haar terugkeer zal de klok op een gegeven moment meeverhuisd zijn naar Paleis Lange Voorhout omdat het haar bezit was. Er is echter nog een gebeurtenis die een rol in deze gang van zaken gehad kan hebben gehad. In mei 1948 woedde er namelijk een brand in Paleis Noordeinde waarbij een deel van het paleis verwoest werd. Met man en macht werd door leden van de krijgsmacht zo veel mogelijk van de collectie in veiligheid gebracht. Het is helemaal niet onlogisch te bedenken dat de klok ‘gered’ is uit paleis Noordeinde en eerder gedwongen een plekje kreeg aan de Lange Voorhout.

(foto’s; https://commons.wikimedia.org/)

Culturele bestemming

In 1990 verkocht prinses Juliana het paleis aan de gemeente Den Haag onder de voorwaarde dat het een culturele bestemming moest krijgen. Na een uitgebreide verbouwing werden er vanaf 1992 een aantal wisselende tentoonstellingen gehouden. In 2002 werd er het museum ‘Escher in het Paleis’ gevestigd, gewijd aan de grafische kunst van M.C. Escher.

(bron wikipedia)

koninklijke zolder

Na de verkoop van Paleis Lange Voorhout zal de klok uit het paleis gehaald zijn en waarschijnlijk in een opslag terecht zijn gekomen. Mede door de ongerestaureerde staat is het niet aan te nemen dat de klok daarna nog in een koninklijk verblijf heeft gestaan. Misschien was de opslag een koninklijke zolder zoals wij romantici ons kunnen voorstellen. Maar het kan natuurlijk ook gewoon een moderne opslag zijn geweest waar de klok is bewaard tot de veiling van 2011. Sotheby’s plaatste deze foto in de catalogus als een sfeerbeeld van de opslagsituatie.

In volgende posts zullen we nog meer vertellen over deze belangrijke klok.

Tekst; Jos Meis

Een zeldzaam grote Hollandse tafelklok met speelwerk uit Koninklijk bezit.

Collectie Koningin Juliana

Gude & Meis kon recentelijk een Hollandse tafelklok kopen die in maart 2011 verkocht is bij Sotheby’s Amsterdam. Deze veiling bestond geheel uit objecten en kunst uit de collectie van Koningin Juliana. Het lijkt ons interessant om in een reeks korte artikelen de achtergrond, geschiedenis, kenmerken en restauratie met u te delen.

De geschiedenis

Koninklijk bezit

Voor veel objecten geldt dat het moeilijk is om over de herkomst iets terug te vinden. Dat is zeker het geval met klokken. Bijvoorbeeld Schilderijen zijn soms nog door het onderwerp en de signatuur te identificeren. Maar in het geval van klokken zijn de omschrijvingen in archieven en nalatenschappen vaak zo summier dat het meestal onmogelijk is te duiden om welke het gaat.

Natuurlijk weten we zeker dat de klok uit koninklijk bezit afkomstig is door de verkoop in de hier boven genoemde veiling van Sotheby’s. Maar door twee oude interieurfoto’s komen we nog meer interessants te weten over deze klok. Bijvoorbeeld waar deze zich heeft bevonden. Op deze interieurfoto uit circa 1930 die was afgebeeld in de catalogus, staat onze klok op een hoekconsole in de zitkamer van Koningin Wilhelmina in Paleis Noordeinde.

(foto; PHOTO POLYGOON, Sotheby’s catalogus AM1100 lot 138, pp. 73)

Paleis Noordeinde

Vanaf 1592 werd het gebouw in de toenmalige toestand ter beschikking gesteld aan Louise de Colligny, de weduwe van Willem van Oranje. Hier ontstaat de eerste connectie met het koningshuis. In 1640 wordt het verbouwd naar een ontwerp van Jacob van Campen, architect van onder meer het Paleis op de Dam en het stadhuis van Maastricht. Na de dood van koning-stadhouder Willem III in het begin van de 18e eeuw kwam  er een einde aan het ‘Oude Hof’ zoals deze periode heet. In 1795 kwam het gebouw in bezit van de Nederlandse staat. In 1813 werd het ter beschikking gesteld aan Willem I die het gebruikte als winterpaleis. Tot het uitbreken van de tweede Wereldoorlog bleef het de koninklijke residentie. Nadat het gebouw enkele decennia een andere bestemming had werd het paleis in 1984 door Koningin Beatrix als werkpaleis van de vorst in gebruik genomen, wat het tot op de dag van vandaag nog is.

(bron; informatie en afbeelding Wikipedia) https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_Noordeinde

Juliana en Wilhelmina

Omdat de klok uit de collectie van Juliana kwam weten vanzelfsprekend dat deze uit haar bezit kwam. Maar door deze foto weten we nu ook dat de klok in de residentie van Wilhelmina heeft gestaan. Hierdoor kunnen we met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid stellen dat de klok van Wilhelmina  is geweest. En dat de klok waarschijnlijk tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in Paleis Noordeinde heeft gestaan. Bij de volgende post zullen we nog meer onthullingen doen over de geschiedenis en andere aspecten van deze belangrijke klok.

De AAW 2020 in het Spiegelkwartier

Door de covid crisis staat de (kunst) beurs onder druk. Grote samenkomsten in afgesloten ruimtes zijn risicovol en eigenlijk onverantwoord op dit moment. Anderzijds zitten er ongetwijfeld negatieve aspecten aan jezelf voor onbepaalde tijd onthouden van mooie dingen in het leven, als het kijken naar kunst, inspiratie opdoen voor je interieur, de sociale interactie en leuke gesprekken die kunnen voortkomen uit de zoektocht naar een nieuwe aanwinst.

Een crisis is vaak ook een gedwongen herijking en een moment waarop nieuwe initiatieven zich voordoen, die wellicht de toekomst gaan bepalen. In een tijd waar sustainability centraal staat, kan je vraagtekens zetten bij de duurzaamheid van een beurs in een speciaal daarvoor ingerichte tijdelijk locatie.

Een belangrijk deel van ons werk is al duurzaam, het vinden van bijzondere objecten, deze conserveren in de hoop dat ze nog generaties mee zullen gaan. Dit event sluit daar naadloos bij aan. Het Spiegelkwartier is een prachtig deel van de binnenstad met waarschijnlijk de grootste (kunst)galerie dichtheid van Nederland. Een plek die zeker het conserveren waard is. Dit nieuwe initiatief draagt daar aan bij. Niet alleen de galerie’s die al gevestigd zijn in dit gebied maar meer dan 20 gerenommeerde kunsthandelaren van buiten de stad zullen deelnemen aan de Art & Antiques Week van 19 t/m 27 september.
Een beurs, maar dan met de veiligheid van de open lucht, zal worden geopend door Femke Halsema.
Het koetshuis van het Museum van Loon wordt gebruikt, leegstaande panden in de buurt zullen de galleries van buitenaf herbergen, supposts zullen het geheel in goede banen leiden en afstand waarborgen.

Onze gallerie is om en nabij de 100 m2 dus, afstand houden is mogelijk. We hebben er alle vertrouwen in dat dit een uniek en veilig evenement zal worden.

Deelnemers en parkeren

Op deze pagina vind je de participanten en locaties.

Dit zijn de adressen voor een aantal parkeergarages in de buurt:

APCOA PARKING Prins & Keizer
Prinsengracht 927 (Vijzelstraat)

ParkBee – Keizersgracht
Keizersgracht 485

​Q-park Byzantium
Tesselschadestraat 1G (Leidseplein)

Inleiding

Jaren geleden kocht ik een doos met klokkenboeken waaronder een monografie over het leven en werk van Paul Philip Barraud, een chronometermaker. Het boek kwam ongelezen in de kast te liggen. Jaren later kon ik een fraaie chronometer van Barrauds & Lund kopen. In veel literatuur wordt vaak gesteld dat Barraud zelf niets maakte maar eerder een wederverkoper was. De chronometer had echter een paar ongebruikelijke kenmerken die bij andere makers nagenoeg niet voorkomen. Dat was naar mijn idee opmerkelijk want als Barraud niets zelf maakte dan zou je ook geen individuele kenmerken voor zijn werk verwachten. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en ik besloot een beetje onderzoek te doen.  Nu kwam de monografie van Barraud goed van pas en de goede reden was nu daar om het boek eens goed lezen. Al hoewel het naar mijn mening niet heel sprankelend geschreven is, vond ik toch een aantal interessante zaken over deze maker die me leuk leken om te verwerken in een lezing. Het leek me niet slim om over een chronometermaker te vertellen zonder kort uit te leggen hoe de ontwikkeling van de chronometers gegaan was. Om het begrijpelijk te houden voor iedereen heb ik deze ontwikkeling sterk vereenvoudigd weergegeven. Dit artikel is de geschreven versie daarvan. In een later artikel zal ik ingaan op het leven en werk van Paul Philip Barraud en zijn nazaten.

Plaatsbepaling op zee

Al vanaf het moment dat de zeevaarders de open zee op gingen was er het probleem van navigatie. Als er geen zichtbare herkenningspunten waren had men geen idee waar men was. Nu kon men met een kompas het noorden bepalen. Men kon eerst met een ‘kruisstaf’ en later met een ‘sextant’ stand van de zon meten ten opzichte van de horizon. Daardoor kon men min of meer bepalen waar men was van Noord naar Zuid. De lijnen op de kaart die dat aangeven noemt men de ‘breedtegraden’. Het is eenvoudig te onthouden als men bedenkt dat dit systeem al in de oudheid is bedacht. Men voer hoofdzakelijk op de Middenlandse Zee die ‘breed’ is van Noord naar Zuid. Aangezien deze zee lang is van Oost naar West noemt men de lijnen op de kaart ‘lengtegraden’. Omdat de aarde draait van West naar Oost is het echter niet mogelijk om te bepalen waar men zich bevindt omdat er geen vaste referentiepunten zijn.

Chronometers

Nu weten we dat de plaatsbepaling kan door middel van tijdmeting. Door het tijdsverschil te meten met een referentiepunt (bijvoorbeeld Greenwich) kan men bepalen hoe ver de aarde heeft gedraaid of nog moet draaien. De tijd staat dus gelijk aan een afstand. Maar voordat dit bewezen werd door de chronometer was hiervoor veel scepsis. Het idee dat er een klok zo precies kon lopen en dat onder de extreme omstandigheden van de zeevaart, was volgens velen absoluut onmogelijk. Er waren al wel redelijk goede precisieklokken aan het begin van de 18^e eeuw. Maar deze waren echter nutteloos op zee omdat ze afhankelijk waren van een slinger die nooit zou functioneren op een slingerend schip. Buiten de bewegingen van een schip waren er twee belangrijke andere problemen. Ten eerste de temperatuurverschillen waardoor metalen uitzetten of krimpen. Een door warmte uitgezette balans loopt langzamer dan een koelere. Deze temperatuurverschillen hebben ook invloed op de viscositeit van olie. Ten tweede is er het probleem van de constante aandrijving. De precieze klokken werden door gewichten aangedreven omdat die gedurende de hele looptijd eenzelfde kracht uitoefenen op het uurwerk. Maar op een schip zijn gewichten niet praktisch en is men aangewezen op een veer. Het verschil van aandrijfkracht van een net opgewonden veer en een bijna afgelopen veer heeft een grote invloed op de tijdmeting.

John Harrison (1693 – 1776)

Veel wetenschappers en klokkenmakers hebben zich beziggehouden met het ontwikkelen van een klok voor het gebruik op zee. Zo waren daar Christiaan Huygens, Robert Hooke en Sully. Hun werk was belangrijk maar het was uiteindelijk John Harrison die als eerste een werkende chronometer zou maken. En hoewel er andere klokkenmakers tegelijkertijd en in andere landen er mee bezig waren beperk ik me tot zijn verhaal om het niet te ingewikkeld te maken.

John Harrison werd geboren in het kleine dorpje Foulby in Yorkshire als zoon van een timmerman. Hij maakte samen met zijn broer al voor zijn twintigste een precisieklok naar eigen ontwerp, met veel houten onderdelen en een gridiron slinger.

De ‘gridiron’ slinger.

Gridiron betekent ‘braadrooster’ wat slaat op de ijzeren en messing staven die om en om met elkaar verbonden zijn. De verandering in lengte van de slingerstaaf door temperatuurverschillen wordt gecompenseerd door de tegenoverliggende staven. Hierdoor blijft de werkende lengte gelijk en is deze slinger dus gecompenseerd voor temperatuurverschillen.

The Board of Longitude

Engeland had in 1714 een prijs uitgeloofd voor degene die het probleem van de ‘lengte bepaling’ kon oplossen. Andere landen hadden dat ook al gedaan maar de Engelsen deden het heel grondig. Er kwam een comité (the Board of Longitude) dat een eventuele vinding moest beoordelen en er werden precieze eisen vastgelegd in de wet waaraan de vinding moest voldoen.

Harrison had veel vernieuwende ideeën en stuurt een brief aan Halley (ja, die van de komeet) de Astronomer Royal, de baas van Greenwich. Hij brengt hem in contact met Graham die op dat moment de belangrijkste klokkenmaker van Engeland was. In het begin loopt het contact erg moeizaam omdat Harrison als zoon van een gewone timmerman geen verfijnde manieren had. Echter na deze stroeve start, ziet Graham het potentieel van zijn plannen in. Op aanraden van Graham krijgt Harrison een bedrag los van de Board en mag hij beginnen met zijn klok.

H1

Zijn eerste versie, de H1 is klaar in 1736. Het is een grote klok die gereguleerd wordt door twee balansstaven die verbonden zijn met balansveren. Tussen deze veren is een gridiron constructie geplaatst voor de temperatuurcompensatie. Bij uitzetten van het metaal zouden de staven langer worden en daarom langzamer bewegen. Door de gridironconstructie worden dan de balansveren aangetrokken om het langzamere bewegen te compenseren. De klok heeft Harrison’s ‘grasshopper’ echappement dat gedeeltelijk van een houtsoort (lignum vitae) gemaakt die zelfsmerend is en natuurlijk niet reageert op temperatuursverschillen.

H2

Bij het presenteren van deze klok heeft hij al nieuwe ideeën die hij wil toepassen. Hij gaat rond 1737 in Londen wonen en werken. In 1739 is de H2 klaar. Eigenlijk is het een meer robuuste versie van H1. Ditmaal heeft hij een remontoir toegevoegd. Dat is een hulpveer die met korte intervallen wordt opgewonden door de grote veerton. Hierdoor blijft de veerspanning van deze hulpveer gelijk en heeft geen last van de veranderende veerspanning en kracht van de veerton. Omdat deze hulpveer het echappement dus aandrijft met constante kracht geeft dit zeer goede resultaten voor de tijdmeting.

Wel heeft hij weer dubbele balansstaven en een grasshopper echappement, echter nu van messing. Een andere innovatie zijn de assen die niet in een tapgat zitten maar draaien tussen wielen. Dit is in feite een rollager dat ook een uitvinding is van Harrison.

Harrison ontdekte een fout in de balansstaven en liet daarom de H2 nooit testen op zee. Wel liet hij de klok jarenlang lopen in zijn huis.

H3

Ook nu weer heeft hij direct na de presentatie plannen voor een verbeterde versie en H3 wordt al vermeld in 1741. Deze klok zal echter pas af zijn in 1761. De vraag rijst nu meteen; wat is er gebeurd waardoor hij de klok niet af maakt? Helemaal precies weten we het niet maar Harrison kwam waarschijnlijk niet veel verder en hikte tegen bepaalde problemen aan. Herhaaldelijk werd hem gevraagd wanneer hij klaar zou zijn. Omdat de Board al een voorschot had betaald werden ze, begrijpelijk gezien het uitstel, steeds ongeduldiger. Rond 1760 wordt hij min of meer gedwongen om zijn klok te presenteren en te laten testen. Voor deze test wordt een reis gepland naar Jamaica. De klok had twee belangrijke innovaties. Ten eerste, de omsloten rollager die heden ten dagen op grote schaal wordt toegepast. Ten tweede paste hij een bi-metaal toe op de balansveer voor de temperatuurscompensatie. Deze uitvinding van hem die ook op zeer grote schaal wordt toegepast noemde hij ‘my little thermometer.’

Niet groot maar klein.

In de jaren voor deze test heeft Harrison echter een horloge laten maken door Jefferys in 1753 op zijn aanwijzingen en met een aantal van zijn innovaties. Het horloge doet het verbazingwekkend goed en het zet hem op een geheel ander pad. Door de goede resultaten van zijn horloge laat hij het idee van een grote klok los. Hij gaat werken aan een kleinere klok echter wel vol met zijn vernieuwende ideëen. Hij begon in 1755 met de H4 die voltooid werd in 1759.

Ten eerste had de klok net als bij de H2 en H3 een remontoir. Zoals boven al uitgelegd is dit een mechanisme waarbij een kleine hulpveer in dit geval iedere 7.5 seconde wordt opgewonden door de veerton. Deze hulpveer drijft het echappement aan. Omdat het verschil in spanning van de hulpveer bijna nihil is wordt het echappement dus met een constante maar geringe kracht aangedreven wat de resultaten erg ten goede komt. Net als bij de H3 is er temperatuurcompensatie bij de balansveer met een bi-metaal. Verder heeft de klok ‘Harrison’s maintaining power’. Dit mechanisme zorgt ervoor dat wanneer de veerton wordt opgewonden, een kleine veer de aandrijving overneemt zodat de klok blijft lopen en geen tijd verliest. Verder lopen veel lageringen in robijnen waardoor er zeer weinig wrijving en slijtage optreedt en er ook weinig olie nodig is. Tenslotte heeft de klok een hele speciale spillegang, iets wat pas in de jaren ’50 van de vorige eeuw echt werd vastgesteld. De spillepels zijn gemaakt van afgeronde diamant van slecht ½ mm groot. Hierdoor was er weinig wrijving en kon de balans verder en vrijer draaien dan bij een gewone spillegang. Hoe vrijer de actie van de balans of slinger, hoe beter een klok loopt. ook bleek de kleinere balans met zijn grotere frequentie veel regelmatiger te lopen dan de grote balansen van de eerdere klokken.

Zoals hierboven al gesteld wordt er een reis gepland om de H3 te testen in 1762. Door zijn twijfels over de H3 en de goede resultaten van de H4 besloot John Harrison samen met zijn zoon slechts enkele maanden voor vertrek, niet de H3 maar de H4 mee te sturen op de reis.

De resultaten voor de reis naar Jamaica en terug zijn fantastisch. Er is slechts een afwijking van 2.36 minuten, 5.1 seconden per dag. Het resultaat wordt echter niet erkend. Daar zijn een paar redenen voor. Ten eerste zijn Harrison en zijn zoon geen geschoolde wetenschappers wat de communicatie met de Board niet ten goede komt. Hun eigen idioom wordt niet begrepen. Ook is de klok niet meteen bij aankomst zeker gesteld wat ruimte geeft om te suggereren dat er met het resultaat geknoeid is. Wat ook zeker niet meehelpt is dat Maskelyne astronomer Royal is geworden. Hij is een astronoom en ziet totaal geen heil in de plaatsbepaling op zee met behulp van een tijdmeter. Hij ziet de oplossing in sterrenobeservaties, iets waar hij zelf mee bezig is.

In 1764 wordt er een tweede reis gepland, ditmaal naar Barbados. De resultaten zijn zelfs nog beter, de afwijking is maar 54 seconden voor de hele reis. Maar de Board of Longitude onder leiding van Maskelyne blijft heel sceptisch. Er wordt geëist dat Harrison zijn klok demonteert in bijzijn van drie Boardleden en drie klokkenmakers. Harrison wil dit eigenlijk niet maar omdat de Board hem ooit een voorschot heeft betaald moet hij er uiteindelijk in 1765 toestemmen. De drie klokkenmakers zijn Larcum Kendall, Thomas Mudge en William Matthew. Ook laat de Board alle klokken van Harrison bij hem weghalen en slaat deze op.

De Board geeft Larcum Kendall de opdracht om de H4 te kopiëren en eventueel in productie te nemen. Hoewel hij de klok verbluffend goed namaakt heeft hij er kritiek op en wil hij de klok niet in productie nemen. Hij stelt dat hij een veel beter klok kan maken. De K(endall)1 gaat mee op de eerste reis van Cook en presteert heel goed. Kendall’s latere chronometers presteren allemaal veel slechter dan zijn kopie van Harrison.

Nog steeds verstoken van erkenning en de premie besluit Harrison tenslotte de H5 te maken en die te schenken aan de koning in 1772. Harrison’s zoon gaat persoonlijk naar de koning om zijn verontwaardiging uit te spreken over de gang van zaken en het gebrek aan erkenning. Het is de koning uiteindelijk die zorgt dat Harrison op 21 juni 1773 zijn prijs krijgt.

John Harrison bewees wat velen als onmogelijk hadden gehouden; navigeren met behulp van een tijdmeter. Wat dat betreft was het ‘missie geslaagd’. Maar hoewel Harrison’s chronometer het goed deed, deze was ongeschikt om op grote schaal na te maken. Als we bedenken dat de diamanten spillepels in een hele specifieke vorm geslepen waren en slechts een halve mm groot kunnen we er ons wel iets bij voorstellen.

Reproduceerbaar en betaalbaar.

Ook nu weer is het makkelijk om te bepalen wie er uiteindelijk de belangrijkste makers waren in deze volgende stap. Al hoewel er meer makers zich bezighielden met het maken van een goede chronometer zijn het Ferdinand Berthoud en Julien LeRoy in Frankrijk en John Arnold en Thomas Earnshaw in Engeland. Waarbij het werk van de twee laatsten uiteindelijk tot de meest standaard chronometer leidde.

John Arnold (1736 – 1799

John Arnold was een briljante klokkenmaker die een heel praktische en oplossingsgerichte manier van werken had. Hij paste niet alleen zijn eigen maar ook de vindingen van anderen toe zoals die van Harrison, LeRoy en Berthoud. Hij is bijvoorbeeld de eerste die de temperatuurcompensatie direct op de balans toepast i.p.v. aan de balansveer. In 1771 overlegt hij zijn eerste chronometer. In 1772 gaat zijn tweede chronometer mee als officiële tijdmeter op de tweede reis van Cook.

Hier zien we een paar versies van de balansen waarmee John Arnold experimenteerde. Duidelijk zichtbaar zijn de bi-metalen elementen. Deze buigen de tegengestelde richting op als dat de balans uitzet of krimpt waardoor het zwaartepunt gelijk blijft. Dit werd de standaard voor latere chronometers.

Detent escapement

John Arnold was ook degene die het ‘(pivoted) detent escapement’ introduceerde. Het eigenlijke idee kwam van iemand anders maar dat komt later. Dit echappement is heel belangrijk voor de ontwikkeling van de chronometer. Het verenigt een aantal zaken die belangrijk zijn voor de precisie. Ten eerste beweegt de balans vrij zonder wrijvend contact met andere delen of enigerlei teruggang. Dit principe was al bedacht door Julien LeRoy. Verder wordt de balans dicht bij het centrum van het draaipunt aangedreven en als het aandrijfpunt voorbij de aandrijving is. Dus balans krijgt dus een klein tikje mee. Alsof je een kind op een schommel duwt als de schommel al weer naar beneden gaat. Ook staat het uurwerk ‘op slot’ door de ‘detent’ als de balans beweegt en wordt maar een fractie ‘ontsloten’ met de aandrijving en is daarna meteen weer gefixeerd. Hierdoor is de kans dat het uurwerk blokkeert door schommelingen of schokken heel erg klein.

Hieronder in de video van de animatie van het echappement kunt u twee acties zien. Ten eerste draait de balans vrij heen en weer waarbij een nokje op de balansas de ‘detent’ met veer uitligt. Op de ‘heenweg’ wipt hij de ‘detent’ op, op de ’terugweg’ kan het nokje de detent passeren door dat de veer op de detent het nokje. Dit houdt in dat de balans slechts één maal, per heen en weer gaan, de detent uitligt.

De andere actie die u ziet is de aandrijving van de balans. Op het moment dat de detent wordt opgetild kan het tandwiel 1 tand verder draaien. Hiermee geeft deze tand een duwtje tegen de andere nok die op de balansas zit. Op het moment dat het nokje voorbij gaat geeft het uurwerk de balans een zetje, waardoor de balans blijft draaien en de cyclus doorgaat.

Thomas Earnshaw (1749 – 1829)

Thomas Earnshaw was een briljante klokkenmaker.  In het stukje over John Arnold stelde ik al dat hij het ‘detent escapement’ introduceerde. De eigenlijke vinding was van Thomas Earnshaw.

Earnshaw was wel een goede chronometermaker en uitvinder maar geen goede zakenman en het lukte hem maar niet om onder eigen naam te werken. Hij werkte voor veel anderen. Terwijl hij werkte voor Brockbank vond hij in 1780 het spring detent echappement uit. Onder geheimhouding laat hij het zien aan Brockbank en Wright (die hem later zou helpen met het financieren van een patent). Brockbank verteld het principe echter aan Arnold die aan de hand van de beschrijving prompt zijn eigen ‘detent echappement ontwikkeld en patenteert in 1782. Nota bene vóór dat Wright het patenteert voor Earnshaw! Hoewel Earshaw’s werk en ideeën briljant waren kreeg hij erg weinig erkenning tijdens zijn leven. Dit terwijl veel makers werk van hem kopieerden. Hierdoor leek het lange tijd dat het John Arnold was die de belangrijkste uitvinder was. Pas rond 1810 werd Earnshaw’s rol erkent.

John Arnold patenteerde zijn pivoted detent escapement. Hierin wordt de detent geblokkeerd door onderdelen die draaien op een as (pivot). Het werkte goed maar was afhanelijke van olie en kon makkelijker blokkeren. Het briljante van Earnshaw’s spring detent escapement was dat dei draaiende delen vervangen werden door stripveren. Niet alleen zitten er minder onderdelen in, deze kunnen ook minder snel vastlopen. Verder is ook het principe dat de aandrijving op de balansas moet werken van hem en is hij de eerste die een bi-metaal soldeert i.p.v. klinkt.

Dit artikel is gebaseerd op een lezing die gehouden werd in september 2017 in onze winkel in Amsterdam. Hierin zal ik proberen de stilistische ontwikkeling van de Franse vuurvergulde pendule te schetsen.

Ten eerste zal ik het onderwerp wat afbakenen om het begrijpbaar en behapbaar te houden. In Frankrijk wordt de term pendule vrij breed gebruikt. Maar in Nederland gaat slaat de term vooral op klokken die gemaakt zijn om op een schouw geplaatst te worden en ik zal deze klokken dan ook behandelen.

Omdat naar mijn idee althans, een deel van de stilistische ontwikkeling te maken heeft met de vorderingen in de techniek van het bronsgieten. Heb ik gekozen om het alleen over vuurvergulde bronzen pendules te hebben.

Ik heb als periode 1730 tot 1850 gekozen. Het jaartal circa 1730 omdat we dan, zij het heel sporadisch, de eerste geheel verguld bronzen klokken zien. En circa 1850 omdat rond deze periode het vuurvergulden in onbruik raakt.

Als we spreken over het ontstaan van iets, is het handig om even kort te laten zien wat er was voor het ontstaan van datgene.

Franse klokken voor 1730.

Na de uitvinding van het slingeruurwerk in 1657 ontstaat er al vrij snel de ‘pendule religieuse’ in Frankrijk. ‘Religieus’ betekent in het Frans ook ‘precies’ wat slaat op de sterk verbeterde tijdmeting van deze klokken die waren uitgevoerd met een slinger. De eerste religieuses zijn vrij sober, maar al snel wordt een ontwikkeling ingezet waarbij deze klokken steeds groter en rijker gedecoreerd worden. Ze bestaan uit houten kasten die beplakt zijn met exotisch hout of een combinatie van messing en schildpad die we aanduiden met ‘Boulle-werk’ genoemd naar de uitvinder Charles-André Boulle.

Hoewel religieuses pootjes hebben, werden ze meestal aan de muur gehangen. Of zoals te zien is op deze foto’s op een staande of wandconsole geplaatst.

Hier zien we een aantal ontwerpen van klokken gemaakt in het eerste kwart van de 18e eeuw. De ontwerpen illustreren nog eens dat de klokken aan de wand hingen of op een console stonden. Dat betekende ook dat de klokken niet centraal in de ruimte waren geplaatst.

Hier zien we ontwerptekening voor een aantal schouwen uit circa 1725. Opmerkelijk is dat centraal consoles zijn aangebracht waar een klok kan staan. We zien nog niet de schouw met een groot plat oppervlak waarop een aantal objecten geplaatst kan worden zoals nu ook nog gangbaar is. Het ontwerp van de klokken die hierop gezet kunnen worden zijn dus nog vergelijkbaar met de klokken hierboven. Alleen is de console nu geïntegreerd in de schouw.

Zoals al genoemd in het artikel over de productie van vuurverguld bronzen pendules ontstaan de eerste klokken die geheel van vuurverguld brons waren gemaakt rond 1730. Rond deze periode streeft men in de interieuren naar meer verlichting. Zowel door kaarsen alsmede door reflectie van spiegels en niet in de laatste plaats door verguld brons. Waarschijnlijk is het streven naar deze verlichting de reden waarom de grote vuurvergulde objecten ontstonden. Omdat bij de productie van vuurverguld brons meesters uit soms wel zes verschillende gildes betrokken waren is dit waarschijnlijk de reden waarom er niet eerder grote vergulde objecten gemaakt werden. Omdat de beperkende regels niet golden bij de werkplaatsen die verbonden waren aan het hof ontstonden hier de eerste exemplaren. De eerste vuurverguld bronzen klokken waren klokken die aan de wand hingen zoals de cartel- en consoleklokken. Deze klokken zijn zeer zeldzaam.

Tenslotte kunnen we ons afvragen waarom de klok in het interieur van de wand, centraler op de schouw geplaatst werd. Vuurvergulde objecten waren erg kostbaar en hoorden met de tapijten tot de meest dure objecten in een interieur. Dat kan verklaren waarom deze objecten op de schouw werden geplaatst. De schouw was het middelpunt van de ruimte wat niet alleen gold voor de wintertijd als het vuur aan was. Het was de gewoonte dat de meest gezaghebbende met de rug naar de schouw zat of stond. En dat de andere personen in een halve kring er tegenover zaten of stonden. De fraaie objecten op de schouw versterkten het aanzien van deze persoon. In onze huidige tijd zien we dit fenomeen bijvoorbeeld bij de Franse president of andere staatshoofden die gasten ontvangen voor een schouw. De klokken maakten natuurlijk deel uit van een interieur met nog andere vergulde objecten. Het kan goed zijn dat de klok centraal kwam te staan omdat dit één van de weinige objecten is die zich moeilijk in paren laat maken zoals kandelaars, lampen of haardbokken. In een symmetrisch interieur komt de klok dan centraal te staan.

De eerste pendules voor de schouw.

Veruit de meeste klokken die gemaakt zijn in de Louis XV periode zijn consoleklokken. Dan komen de cartelklokken, de decoratieve wandklokken. Qua aantallen zijn er maar heel weinig pendules gemaakt in deze periode. De meeste vuurverguld bronzen pendules zijn wat ontwerp betreft afgeleid van de consoleklokken en stonden waarschijnlijk op een voetje. We kunnen ons ook voorstellen dat deze klok op een console zou kunnen staan.

Maar naar mijn mening is het type klok dat we hier zien, met dergelijke poten of onderkant puur ontworpen voor de schouw en hoort te staan op een groot plat vlak. Dit kunnen we qua ontwikkeling zien als het begin van de ‘schouw-pendule’.

De Lodewijk XV periode.

De Lodewijk XV periode kenmerkt zich door naturalistische en florale vormen zoals bladeren, krullen, schelpen etc.  Belangrijke ontwerpers/makers zijn Caffieri en St-Germain. Voor de leek zijn de klokken makkelijk te herkennen aan de geschulpte lijnen van de basis of voet. Typisch is ook dat het ontwerp vaak asymmetrisch is.

De linker klok lijkt qua vorm nog op een consoleklok maar de rechter is echt ontworpen voor een schouw. Op de rechterklok zien we een Oosterse man en een soort pagode. Een oriëntaals thema is iets wat we veel zien bij klokken uit deze periode.

Deze fraaie pendule heeft ook de LXV kenmerken. We zien de geschulpte voet, de bladeren en natuurlijk gevormde ondergrond. De olifant was natuurlijk een heel exotisch dier en laat weer de fascinatie voor het vreemde en natuurlijke zien. In het Lodewijk XVI tijdperk zijn er ook pendules gemaakt met waarbij een dier het uurwerk draagt. Maar meestal zijn de dieren dan veel stijver en minder beweeglijk gevormd. Een ander vroeg kenmerk van deze klok zijn de asymmetrische opwindgaten. Hoewel er ook genoeg klokken zijn met symmetrische opwindgaten is het een kenmerk dat na 1775 eigenlijk niet meer voorkomt. Het wordt door kenners vaak extra gewaardeerd.

Deze pendule is een mooi voorbeeld van een Louis XV pendule. De natuurlijke vormen zijn hier duidelijk aanwezig naast de polychrome kleurenpracht die ontstaat door de zeldzame combinatie met porselein.

De Lodewijk XVI periode.

Zo rond 1760 ontstaan de eerste pendules in de op de klassieke oudheid geïnspireerde Lodewijk XVI stijl. Kenmerkend zijn de architectonische elementen, klassieke vazen, guirlandes, rozetten en klassiek lijstwerk. Verder zijn de ontwerpen vaak symmetrisch en de voeten hoekig. De Louis XV stijl werd niet meteen helemaal losgelaten. Een korte periode ontstonden er ook klokken die wel florale vormen hadden maar een symmetrisch ontwerp. Deze korte periode wordt vaak aangeduid met ‘Transition’, wat overgang betekent.

Hier zien we een mooi voorbeeld van een vroege Louis XVI pendule. Leuk is dat de originele ontwerptekening er naast staat. Een flink aantal kenmerken zijn duidelijk te zien. Zoals de klassieke vaas met een guirlande staand op een klassieke zuil. Maar ook de liggende dame draagt een klassiek gewaad. De voet is rechthoekig en verspringt op de hoeken naar voren. En op deze hoeken zijn er rosetten aangebracht.

Dit zijn twee klokken uit de beginperiode van het Louis XVI tijdperk. Beide klokken hebben weer een aantal kenmerken die ook voorkomen bij de klok hierboven. Opvallend zijn de plastische uitvoering van bijvoorbeeld de bladeren van de guirlandes en de strik. In het artikel over de techniek van het bronsgieten heb ik al geschreven over een stap in het procédé waarbij men het object na het ciseleren moest schoonmaken. Voor circa 1780-85 wordt dat mechanisch gedaan door te schuren met zand. Na deze periode wordt dat chemisch gedaan d.m.v. salperterzuur. Door het schuren ging een deel van het ciseleren verloren en daarom moesten vormen meer plastisch en voller aangebracht worden.

Hier zien we ook een klok uit deze eerdere periode van het Louis XVI. Ook hier zien we de zwaarder uitgevoerde lijnen en meer plastische details die samenhangen met de stand van de giettechniek uit deze periode. Ook zien we weer een aantal stilistische kenmerken zoals de vaas, guirlandes, rozetten en rechthoekige basis met vooruit springende hoeken. Verder zien we weer putti die bij deze klok architectuur en kunst personifiëren. Typisch voor de Louis XVI putti of figuur van Amor is dat het gezellige dikke hummels zijn. Een beetje met zgn babyvet zoals dat genoemd wordt. In de 19e eeuw zal de figuur van Amor slanker zijn, meer als een pre-adolecent kind.

Deze klok is een mooi voorbeeld van een latere Louis XVI klok. Nog steeds zien we een vaas met guirlandes, klassieke personificaties, rosetten en de rechthoekige voet met verspringend front. Maar terwijl de stijlkenmerken en het silhouet vergelijkbaar zijn is er een groot verschil in afwerking. Bij het reliëf op de voet is het meest duidelijk te zien dat de detaillering van het bronswerk veel fijner is geworden en minder plastisch. De diepte van de details is minder. Dit wordt naar mijn mening verklaard door een verfijning in de bronsgiettechniek, zoals uitgelegd in het stuk over het bronsgieten. Tijdens een stap in het proces kon men nu d.m.v. zuren het object schoonmaken i.p.v. het te schuren met zand. Door dat schuren was het minder goed mogelijk om heel fijn te ciseleren omdat een deel van dat werk verloren ging tijdens dat schuren.

Door het laten zien van deze voorbeelden zou het idee kunnen ontstaan dat deze klokken veel voorkwamen. Toch zijn de portaal of kolompendules zoals hier afgebeeld het meest voorkomend. Dit kan verklaard worden door het bestaan van de gildes. Dit soort klokken bestaat uit onderdelen die door verschillende meesters geleverd kon worden en daarna geassembleerd. Pas na het oprichten van een gilde voor gieters en vergulders werd het maken van geheel vuurverguld bronzen pendules makkelijker.

Tijdens en net na de Franse revolutie was er bijna geen productie van verguld bronzen pendules. Er wordt wel eens gesproken over Directoire en Consulat als aparte stilistische periode tijdens deze periode. Ten eerste vind ik persoonlijk dat een aparte benaming voor zo’n korte periode eigenlijk niet praktisch is of opgaat. De voorgaande periodes waren verbonden aan de regering van een vorst en waren telkens substantiël van lengte. Om een periode van een jaar of vijf waarin ook nog heel weinig werd gemaakt als aparte stijlperiode te betitelen is naar mijn idee wat gekunsteld. Het is gedaan om het model waarbij de regeringsperiodes ook stijlperiodes zijn in stand te houden. Gelukkig ben ik niet de enige en wordt in het boek ‘Vergoldete Bronzen’ van Ottomeyer en Pröschel gesteld dat tijdens de revolutie en consulat niet geproduceerd werd en het benoemen van die stijlperiodes eigenlijk onzin is.

De Empire periode

Na de revolutie begint er na 1797 een productie op gang te komen. Empire betekent keizerrijk en refereert naar de regeerperiode van Napoleon Bonaparte die zichzelf tot keizer liet kronen. Deze periode laat niet zo’n duidelijke stijlbreuk zien als bijvoorbeeld bij de overgang tussen het Louis XV en Louis XVI. Nog steeds is de invloed van de klassieke oudheid erg groot. Voor de revolutie waren het vooral kleinere ateliers die de [endules maakten. Kenmerkend voor de periode na de revolutie is dat de productie nu vooral bij enekel zeer grote werkplaatsen komt te liggen. Makers zoals Thomire, Galle, en Ravrio hebben werkplaatsen met soms wel 800 handwerkslieden in dienst. Dit leidt tot een grote specialisatie van het werk en een nog grotere verfijning en kwaliteit.

Het valt niet altijd mee om de pendules precies te dateren. We proberen op stilistische gronden de klokken te determineren maar daar blijft altijd een bepaalde mate van speculatie in zitten. Het ontwerper en bronzier Deverberie ontwierp in 1799 de pendules ‘au bon sauvages’. De ontwerptekeningen zijn gedateerd en bevinden zich in de Franse Nationale bibliotheek in Parijs. Het geeft ons een mooi ijkpunt.

Hier zien we nog een ‘au bon sauvage’ pendule. Wat we zien bij de vroege Empire pendules zijn een relatief lage voet. Ook zijn er vaak reliëfs op gemonteerd maar deze zijn niet vlakvullend. En hoewel de klokken volrond plastisch zijn uitgevoerd, komt de voorsteliing het beste frontaal tot zijn recht.

Deze grote pendule is een mooi voorbeeld van de grotere werken die gemaakt werden in de grote werkplaatsen zoals die van Galle, Thomire en bijvoorbeeld Ravrio. De voorstelling is Classicistisch en zeer fraai en fijn uitgevoerd. Oook komt deze voorstelling het beste uit vanaf de voorzijde.

Dit soort klokken noemen we een vaaspendule. De vorm van de vaas of urn is wat anders dan in de Louis XVI periode maar nog steeds gebaseerd op klassieke voorbeelden. Ook de gehelmde koppen zijn duidelijk geïnspireerd door de klassieke oudheid.

De onderwerpen van de Louis XVI periode  waren voornamelijk gebaseerd op de klassieke oudheid. In het Empire zien we naast deze onderwerpen ook meer burgerlijke thema’s. Bij deze pendule is de groeiende invloed van de burgerij letterlijk te zien. Aan de ene kant een klassieke dame met daar tegenover een dame in vroeg 19e eeuwse kledij.

Deze pendule is qua thematiek en vorm echt Empire. We kunnen deze echter wat later dateren, zo rond 1820. Het is de hoge basis met de vlakvullende monturen die typisch zijn voor de latere pendules. Ook de verzilverde of verguld messing wijzerplaat is kenmerkend voor de latere klokken.

Hier zien we een pendule uit dezelfde periode. ook hier zien we de hoge basis geheel gevuld met een fijn reliëf en een vergulde wijzerplaat. Maar het meest opvallende is het burgerlijke thema. Een vrouw in contemporaine kleding met een baby op schoot hoort het avondgebed aan van haar zoontje. Hier worden de burgerlijke waarden en moraal gevierd in plaats van het klassieke gedachtengoed.

Hier laat ik nog even twee pendules zien die gemaakt zijn omstreeks 1825. Nog steeds is er de klassieke voorstelling. Maar de hoge, volledig met reliëf gevulde voet zijn duidelijke kenmerken van het late Empire. De emaillen cijferring met verguld geguillocheerd centrum is ook kenmerkend voor deze periode.

Deze pendule kunnen weer iets later dateren. Het reliëf is nog steeds heel fijn gegoten en geciseleerd maar de vorm zelf wordt plastischer, minder plat. Ook komt er meer ‘beweging’ in de onderkant van de voet. De poten krijgen een gekrulde of gesculptureerde vorm en de voet begint zijn rechthoekige silhouet te verliezen. De ontwikkeling gaat naar plastischer reliëf, een breder uitlopende voet en die ook nog steeds hoger wordt. Ook komen nu steeds vaker verzilvderde wijzerplaten voor ipv vergulde wijzerplaten.

Zo rond 1830 – 35 worden er naast de bestaande pendules ook klokken gemaakt in de Neo Gotische stijl. De adel afficheerden zich graag met de Grieken en Romeinen. De steeds belangrijk wordende burgerij zocht naar hun voorbeelden. Die werd gevonden in de riddertijd, waar hoofse liefde, trouw, ridderlijkheid en geloof prima aansloten op de burgerlijke waarden. Stilistisch zien we dat de ontwikkeling zich voort zet. Het gietwerk is van prachtige kwaliteit en zeer fijn geciseleerd. Maar het is wel veel voller van vorm, plastischer dus. De basis dijt verder uit naar de zijkant en de poten worden sculpturaler.

Deze pendule is gemaakt rond 1840. De klok is bekroond door een Griekse vrijheidsstrijder. De strijd van de Grieken tegen het Ottomaanse rijk oogstte veel bewondering in Frankrijk derhalve dit onderwerp. In deze periode zien we ook vaak ridders, jonkvrouwen of historische figuren uit de middeleeuwen.

De voet van de klok is nu nog breder en bestaat eigenlijk uit twee ‘verdiepingen’. ook het fraai geciseleerde plastische reliëf is typisch voor de tijd.

Deze klok heeft een redelijk zeldzaam scheepjesmechaniek bovenop. Maar ze is ook een goed voorbeeld van het bronswerk uit 1840 – 1850. De voet neemt een groot deel in van het geheel. De voet is nog breder en nog plastischer van ornament. De fraaie en volle vormen van de guirlande en poten zijn kenmerkend voor deze periode.

Na 1850 komen er steeds minder vuurvergulde pendules voor. Het procédé was door het vrijkomen van kwikdampen heel gevaarlijk en ongezond. Verder was het veel kostbaarder dan galvanisch vergulden. We zien dan ook maar heel sporadisch vuurvergulde pendules van na 1850. Het zou nog niet het einde zijn van de productie van pendules. Maar het was wel het einde van een traditie en vakmanschap die voor zeer fraaie ‘objects d’art’ had gezorgd.